آرش کمانگیر

شهروند خبرنگار پل اتصال فضای حقیقی و فضای مجازی است. او انسانی است که در نقطه‌ای روی کره‌ی زمین زندگی می‌کند و روی سنگفرش‌های حقیقی گام برمی‌دارد، اما به مدد ابزارهای ارتباطی متعدد، به جهانی ورای دنیای فیزیکی دسترسی دارد. تا چند دهه پیش، اگر شهروندی در خیابان با موقعیتی مواجه می‌شد که در آن حقوق انسان دیگری نقض می‌شد، ممکن بود در آن لحظه واکنشی نشان دهد و یا حداکثر تا مدتی در دایره‌ی کوچکی از آشنایانش درباره‌ی این موضوع گفت‌وگو کند. با ظهور ابزارهای ارتباطی مدرن، لایه‌ای جدید به این وضعیت اضافه شده است: حالا شهروند-خبرنگار با گوشی تلفن همراهش، از آن اتفاق عکس می‌گیرد و آن را به همراه متنی در یکی از شبکه‌ها‌ی اجتماعی منتشر می‌کند. محتمل است که قبل از اینکه او به مقصد برسد، موضوع به اطلاع هزاران نفر برسد و زنجیره‌ای از واکنش‌ها آغاز شود که شراره‌های آن به رسانه‌ها و ساختارهای سنتی جامعه برسد و موجب یک تغییر کوچک شود.

شهروندان در عصر دیجیتال، دریچه‌ای به اقیانوسی انسانی را در جیب خود دارند. اما نکته‌ی مهم این است که برای استفاده بهینه از این دریچه، باید مختصات آن را شناخت. در غیر اینصورت، فیسبوک به فضایی برای شایعه‌پراکنی و گفت‌وگوهای هرز تقلیل خواهد یافت و زیان‌ها فضای مجازی بر فایده‌های آن پیشی خواهد گرفت.

اینترنت اتفاقی است که اغلب در پنجره‌ی یک مرورگر یا اپلیکیشن رخ می‌دهد. سادگی انتشار مطلب در اینترنت اگرچه آن را به فضایی ایده‌آل برای فعالیت غیر حرفه‌ای و نامتمرکز تبدیل کرده است، اما همین خاصیت، حجم مطلب نادقیق، نادرست و غیر قابل ‌استناد در وب نیز را به‌ یکی از ویژگی‌های انتشار آن‌لاین تبدیل کرده است. به این ترتیب، قدم اول در راست‌آزمایی یک نوشته، بررسی نشانی (url ) آن است. نکته‌ی مهم این است که با رشد فزاینده‌ی شبکه‌های اجتماعی، این مسأله اهمیتی چندین برابر پیدا کرده است. به همین دلیل، این‌که مطلبی در فیسبوک همخوان (share) شده ‌است عملاً اطلاع باارزشی نیست، مگر اینکه بنا بر تجربه‌ی گذشته بدانیم که هم‌خوان‌کننده، استانداردهای قابل قبولی در انتشار مطلب دارد و اقدامات کافی را برای راست آزمایی انجام می‌دهد.

سندیت یک یادداشت فیسبوکی متکی به نویسنده‌ی آن است، مگر این‌که حاوی لینکی به خبر، گزارش یا نوشته‌ای در یک وب‌سایت قابل اعتماد باشد.  ظاهر یک وب‌سایت اما به خودی‌خود نمایانگر صحت آن نیست. باید به نشانی دقت کرد. برای مثال، در مقایسه بین سه گزینه‌ی bbcpersian.ir، bbcpersian.com  و bbcpersian.com.mycomain.org، می‌دانیم که اولی نسخه‌ی جعلی وب‌سایت فارسی بی‌بی‌سی است، دومی در تملک بی‌بی‌سی فارسی است و به وب‌سایت اصلی آن منتهی می‌شود و سومی آشکارا جعلی است. همانطور که گفته شد، با حداقلی از مهارت بر طراحی وب‌سایت می‌توان وبسایتی در bbcpersian.ir قرار داد که کاملاً ظاهر bbcpersian.com را تقلید کند. رویه‌ی دیگر این سکه، وب‌سایت‌هایی هستند که در حقیقت برای انتشار اخبار با رویکرد طنز ایجاد شده‌اند. یکی از نمونه‌های مشهور این وب‌سایت‌ها Onion است که اتفاقاً مطالب آن چندین بار توسط رسانه‌های نیمه‌رسمی ایرانی مورد استناد قرار گرفته ‌است.

چنین سنجشی را می‌توان با کمی دقت در وب‌سایت‌های بزرگ خبری به‌کار بست، اما زمانی که منبع، یک وبلاگ یا حساب کاربری در یک شبکه‌ی اجتماعی است، راست‌آزمایی محتوا دشوارتر خواهد شد. برای مثال، این تصمیم سختی است که آیا مطلبی در freedomfighter02.blogspot.com یا توییتی که توسط @green_rev0lution  فرستاده شده قابل استناد است یا خیر. از سوی دیگر هرگاه مطالب  رسانه‌های غیر رسمی را رد کنیم، عملاً کارکرد شبکه‌های اجتماعی را از آن‌ها سلب کرده‌ایم.

نکته‌ی کلیدی این است که جز در موارد بسیار خاص، یک مطلب به‌ندرت به‌صورت اختصاصی و در یک منبع منتشر می‌شود. به این دلیل، با جست‌وجوی متن خبر، یا کلمات کلیدی اغلب می‌توان ردی از آن را پیدا کرد. برای مثال اگر وبلاگ ناشناخته‌ای خبر از دستگیری یک فعال حقوق زنان می‌دهد، با جست‌وجوی نام آن فرد یا «دستگیری زنان» در گوگل می‌توان به‌دنبال شواهدی برای صحت خبر گشت. این جست‌وجو را می‌توان در شبکه‌های اجتماعی نیز انجام داد. برای مثال، توییتر امکانات خوبی برای جست‌وجو در توییت‌ها فراهم آورده. مهم است که شکل‌های مختلف کلمات در این جست‌وجوها مورد بررسی قرار گیرند.

علاوه بر جست‌وجوی متن، می‌توان جست‌وجو را براساس تصویر نیز انجام داد. برای این‌کار وارد جست‌وجوی تصاویر گوگل شوید و تصویر مورد نظر را با نشانگر موس بگیرید و در جعبه‌ی جست‌وجو بیندازید. علاوه بر این می‌توانید از نشانی اینترنتی تصویر استفاده کنید و یا تصویر را روی کامپیوتر خود ذخیره کنید و سپس از آن به‌صورت مستقیم استفاده کنید. به این ترتیب، گوگل سابقه‌ی تصویر را در وب‌سایت‌های دیگر پیدا می‌کند. بسیاری اوقات، به کمک این منابع می‌توان روایت‌های دیگری از رخداد را پیدا کرد و تشخیص داد که تصویر جعلی یا حقیقی است.

جستجوی تصویری گوگل

جستجوی تصویری گوگل

دقت در اصالت منبع خبر و جست‌وجو برای اشاره‌های دیگر به آن، قدم اول در راست‌آزمایی مطلبی است که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است. به یک معنا، این اقدامات مقدمه‌ای برای مرور جزییات مطلب و تحلیل آن بر مبنای اطلاعات زمینه‌ای و عقل سلیم است. در مقایسه با کنکاش درباره‌ی منبع انتشار خبر، چنین تحلیلی مبتنی بر دانستن سابقه و زمینه‌ی مطلب و جزئیات مربوط به آن است. به عبارت دیگر، هرکسی می‌تواند قدم‌های گفته شده را برای اطلاعی درباره‌ی هر کشور یا منطقه‌ی جغرافیایی تکرار کند، اما بررسی دقیق محتوای یک مطلب، تنها از کسی برمی‌آید که با زمینه‌ی فرهنگی مورد نظر آشنا باشد. سوال مهم در این بخش این است که مطلب تا چه حد با سابقه‌های تاریخی، اطلاعات جانبی، روال‌های قانونی، و جزییات فرهنگی و سیاسی هم‌خوانی دارد. به تجربه می‌دانیم که فضای شبکه‌های اجتماعی، با بی‌دقتی، هیجان‌زدگی، و خلط کردن اطلاع‌رسانی با جریان‌سازی درآمیخته است. یک شهروند- خبرنگار باید بتواند در این فضای پرابهام، حقیقت را جست‌وجو کند.

پس از سنجش صحت یک اطلاع، زمان آن می‌رسد که شهروند- خبرنگار دست به تولید مطلب بزند. در ادامه‌ی این مقالات به برخی از فرایندهای جاری در تولید مطلب در فضای وب و ابزارهای موجود می‌پردازیم.